duomatics

FIG.1a De eerste serie Duomatics type 101, rechts en 102 links (geproduceerd van '64 tot ' 73).

In oude (vouw)fietsen zien we vanaf 1964 nog wel eens naven van Sachs met een 2-bak: de Duomatic. Hier schakel je door achteruit te trappen. Deze naven hebben een afgevlakte as (10,5mm) en een smeernippel (elk half jaar een paar drupjes olie). Type 102 is een naaf met een terugtraprem, en type 101 een naaf zonder rem. Het ontwerp en de kwaliteit van deze naven is beter dan die van hun opvolgers, vooral wat betreft afdichting, lagering en chroom. Alle versnellingsnaven van Fichtel & Sachs hebben vanaf 1958 een codeletter, die het bouwjaar aangeeft. Deze staat vaak naast de afkorting “F&S” op het naafhuis, of naast het spaakgetal. Vanaf ' 74/ ' 75 staat de code op de remhevel en werd er een tweede lettercode toegevoegd om de productiemaand aan te geven. Het woord Torpedo op het naafhuis rechts, is t/m 1966 (J) in een vloeiend letterschrift; dat verandert in 1967 (K), zoals we zien op de linkse naaf. (G =1964; H =1965; J =1966; K =1967; L =1968; M =1969; N =1970; O =1971; P =1972; R =1973; S =1974; T =1975; U =1976; V =1977; W =1978; X =1979).

De platte as met losse frictieschijven zorgt voor de opname van het koppel. De naven hebben 24, 28 of 36 spaakgaten. De lengte van de achteras is 146 of 156mm. Een onderdeel in deze naven, dat voor problemen zorgt, is meeneemring (nummer 10 van de exploded view FIG.1b); deze breekt nogal eens. De meeste onderdelen uit de naven 101 en 102 zijn identiek; in de onderstaande beschrijving van type 102, ziet u dat sommige onderdelen zelfs uitwisselbaar zijn met de drie-bak 415/515. Helaas zijn de onderdelen niet altijd uitwisselbaar met de opvolger R2110.

FIG.2 De naven Automatic A 2110 en Duomatic R 2110 zijn uiterlijk nagenoeg identiek; de Automatic is iets breder.

In ' 73 komt de Duomatic R 2110 op de markt (alleen met terugtraprem). Deze heeft helaas een ronde as ( 9,5mm); de opname van het koppel moet nu gebeuren door de vertande kant van de vaste asconus aan de aandrijfzijde (nr.32 in FIG.3, zie ook bovenaan FIG.2). Deze vertanding moet goed in de pat vastgrijpen. Als de vertanding doorslipt, kan de naaf zich vaster draaien en zwaar gaan lopen. Dit doet de lagering zeer snel slijten. Deze lagering is bovendien slechts voorzien van de helft van het aantal kogels en de afdichting is slechter! De smeernippel op het naafhuis, is komen te vervallen. Het ontwerp van deze naaf werd enkele jaren later nog eens herzien; de uitwisselbaarheid van de onderdelen neemt dan verder af. Begin jaren tachtig is de productie gestaakt.

FIG.3 EXPLODED VIEW VAN DE DUOMATIC NAAF R 2110; dit is de meest voorkomende versie.

Vanaf 1974 produceerde Sachs de Automatic naaf type A 2110; hier zijn er maar weinig van gemaakt. Ook deze naaf is voorzien van een terugtraprem, maar het schakelen gebeurt automatisch op basis van vliegwieltjes; dit is het onderdeel 18 in FIG.4. In nieuwstaat is er een gekleurde plastic schijf gemonteerd aan de zijde van de remhevel, in een rode of licht blauwe kleur. De blauwe versie schakelt iets eerder dan de rode versie (bij dezelfde velgmaat). De rode heeft meer toeren nodig om te schakelen en werd dan ook gewoonlijk in vouwfietsen gebruikt. Zie: http://hubstripping.wordpress.com/fs-torpedo-automatic/

Zoals al gezegd, wordt de ronde as van de R 2110 en de A 2110 geborgd door de vertanding op de vaste asconus aan de aandrijfzijde. Hier mogen geen losse vulschijfjes tussen de vertanding en de pat gezet worden! Eventueel moet het wiel paraplu gespaakt worden, bij een 135mm achtervork!

FIG.4 EXPLODED VIEW VAN DE AUTOMATIC NAAF A 2110 (de laatste herziene versie) .

Duomatic naven zijn tamelijk zeldzaam; de verkoop is nooit echt succesvol geweest. De productie is al meer dan 30 jaar geleden gestaakt; het merendeel van deze naven ligt inmiddels op de schroothoop. Dit maakt ze tot collectoritems met bijbehorende prijzen. Het meest gewild zijn de versies met 36 spaakgaten (veel velgkeuze) en de lange 156/ 158mm achteras. Deze zijn goed aan te passen aan de moderne frames met een 135mm achtervork. ( Let hierop bij aankoop via Marktplaats of E-bay! )

Als u een stalen frame heeft, kunt u met een frameliniaal vermoedelijk zonder al te veel problemen de achtervork uitrichten naar 114mm. Dan is een naaf met een korte as (146 of 148mm) ook goed. Een naaf met 24 of 28 spaakgaten beperkt de velgkeuze.

Van de naven type Duomatic 101 en Automatic A 2110, zijn er weinig gemaakt. Voor onderdelen en complete Duomatic en Automatic naven, zie: http://www.scheunenfun.de en http://www.velo-classic.de

Er waren meer fabrikanten met een 2-versnellingsbak die schakelde door terug te trappen. De Amerikaanse firma Bendix had onder de naam "Automatic" in 1960 een 2-bak type Red Band in de aanbieding (3 rode strepen). Later kwamen er nog naven met 3 blauwe strepen: Blue band, en met gele strepen: Yellow band. Dat klinkt heel logisch; in Europa zijn die naven nauwelijks te vinden. Nadere info over Bendix, zie: http://www.trfindley.com/pgbndxhbs.html

Ook Sturmey Archer heeft vroeger zo'n bak gehad: de S2 (1966); hier was de tweede versnelling de directe aandrijving. Er zijn bij SA nieuwe versies van deze naaf uitgekomen in 2010, maar nu is lage versnelling de directe aandrijving; ze noemen hem Duomatic!

English summary

Fichtel&Sachs has produced several types of kickback two speed planetary-gearhubs: Duomatics. They came on the market in 1964; the low-gear is the direct-drive. There were two models: the 101, a two speed freewheel hub, and 102 a two speed with coasterbrake. The type 101 is rare.

In FIG.1a we see the type 102 the left , on the right is the 101. Beside the F&S mark on the shell, we can see the code of the production year (J for 1966 and K for 1967); for the writing of the word “Torpedo” they used a new character type after 1966. The 102 was often used in foldingbikes, which were starting to become popular after the introduction of the Moulton Stowaway. The quality of chrome, sealing and bearings of the first series of Duomatics is better, than the later versions. Furthermore the flattened axle could handle the torque.

FIG.3: in 1973 they produced a new version of the 102, labeled R2110; the oil-nipple disappeared. The axle is round now and the torque should now be handled by the dented friction bearingcone on the drive side of the hub. The dented cone must grip firmly into the dropouts of the frame. Do not use shims on the inside of the frame! The round axle will rotate and the bearings of the hub will turn tight.

In 1974 Sachs introduced a new automaticly shifting hub, based on the R2110: the A2110 Automatic. This is a rare product. The gearshifting is done by flywheel action at a certain rotation-speed of the hub. There were two versions: the redband and the blueband. The redband needed a higher rotation-speed to shift, and was used in small-wheeled foldingbikes. http://hubstripping.wordpress.com/fs-torpedo-automatic/

The production of Duomatics ceased around 1980, but they started making new Automatics! http://tinyurl.com/4cnrt49 ; Sturmey Archer started making new Duomatics! http://hubstripping.wordpress.com/2010/09/23/sturmey-archer-s2c/

Deutsche Zusammenfassung

Wer Deutsch kann lesen, schaut sich besser hier herum: http://www.scheunenfun.de